Vdekja e Titos para 27 viteve e ndėrroi botėn. Nė Ballkan, por edhe politikėn botėrore globale, posaēėrisht nė vendet e botės sė tretė, gjegjėsisht nė vendet jashtė dy blloqeve, filluan ndėrrimet, situata labilizohej. Me shkuarjen e burrėshtetasit tė madh jugosllav u rrėnuan edhe vlerat e atėhershme tė botės...

Kėshtu shkroi pėr vdekjen e Titos, Hans Peter Rullman, dikur korrespodenti i “Spiegelit” nga Beogradi dhe disa magazinave tjera, mė vonė edhe biograf i Titos. Rullman e ka analizuar nė mėnyrė precize figurėn dhe veprėn e Titos, e ka pėrshkruar qartė karakterin e tij dhe tė bėrat e tij gjatė luftėrave tė ftohta, mirėpo ai shumė pak dinte pėr intrigat e kėshtjellave dhe fshehtėsitė private tė Josip Brozit, tė cilat deri vonė fshiheshin nė arkivat e errėta dhe tė mbyllura tė ish republikave jugosllave. Gati tre shekuj u deshėn qė tė dalin nė dritė misteriet e shtetit tė Titos, qė publiku tė dij se si janė dukur ditėt e fundit tė Titos, si u nda nga Jovanka dhe si vdiq...

 Zbulimi

Nga kutia famoze nr. 36 e arkivit tė Ljubljanės doli edhe raporti i obdukcionit tė Titos, qė tregon se teoritė pėr “gabimet kardinale gjatė mjekimit tė tij” nuk kanė bazė. Analiza e “Globusit” me disa ekspertė mjekėsor erdhi nė pėrfundim tė njejtė se: “Natyrisht qė nuk ka pasur shpėtim. Organizmi i tij thjeshtė shpėrbėhej”.

Nė raportin e obduksionit tė tij shkruan si mėposhtė: “Sėmundja kryesore e presidentit tė ndjerė, Tito, ka qenė skleroza e kapilarėve tė gjakut, me theks nė arteriet e kėmbėve. Njė sklerozė e tillė, e rėndė, ėshtė zhvilluar me moshėn e pacientit dhe me sėmundjen e sheqerit, e cila ka ndikuar mė shumė nė kėtė sėmundje. Pėr shkak tė trombozės sė rėndė ėshtė zhvilluar edhe tromboza e arteries sė majtė femorale, kėshtu qė atij i vdiste edhe gjėndra e kėmbės sė majtė. Pėr shkak tė kėsaj, atij iu bė by-passi, e mė vonė edhe amputimi nėn gju. Nė fazat e mėvonshme tė shėrimit atij i dėmtoheshin edhe organet: zemra iu dobėsua tėrėsisht, koncentrimi i oksigjenit iu zvogėlua prandaj iu dėmtua edhe truri, veshkėt e dobėta mundėsonin grumbullimin e helmeve nė trup, mėlqia nuk funksiononte gjė qė solli edhe sarillėkun, iu diagnostifikua edhe kallja e mushkėrive... dhe nė fund erdhi edhe vdekja.”

 Shėndeti i Titos

Obdukcioni i trupit tė Titos filloi me 4 maj tė vitit 1980 nė orėn 23, ndėrsa pėrfundoi nė mėngjesin e nesėrm, tė 5 majit, nė orėn 5:30. Obdukcionin e kreu ekipi mjekėsor i udhėhequr nga prof. dr. Dusan Ferluga.

Njėri nga personat qė e pėrcillte shėndetin e Josip Brozit para se tė shkonte nė spital ka qenė mjeku personal i tij, dr. Aleksandar Matunovic. Ish kapiten i APJ-sė dhe doktor i mjekėsisė sė pėrgjithshme, Matunovic, u kujdes pėr shėndetin e Titos prej janarit tė vitit 1975 deri nė dhjetorin e vitit 1979. Para dhjetė viteve, Matunovic nė Beograd botoi librin kontraverz “Enigma Broz”, ku spekulon pėr identitetin e vėrtetė tė Josip Brozit dhe ku vinte nė dyshim prejardhjen e tij nga zagoria. Pėr shkak tė kėtij libri, Matunovic, disa herė u desht qė tė dėshmon pėr vitet e fundit tė jetės sė Titos, grindjet e Titos me Jovankėn rreth masereve bionde. Pikėrisht kėto dy gra, motrat Darijana dhe Radojka Grbic – sipas fjalėve tė Matunovicit – kanė qenė bashkė me Titon deri nė vdekjen e tij!

“Ishin nė Brione dhe nė Beli Dvor edhe kur nuk kanė qenė dashur tė jenė aty. Kanė banuar nė Ljubljanė kur Tito vdiste, edhe pse nuk kanė mundur asgjė tė bėjnė. Jam i bindur se tė dyja kanė qenė tė dashuruara nė te!”

  Ndalesa pėr Jovankėn

Derisa motrat Grbic e ruanin Titon nė shtrat para vdekjes, gruaja e tij Jovanka iu dėrgonte letra shtetasve tjerė qė t’ia mundėsonin vizitėn nė dhomėn e Titos. Mirėpo, kėto kėrkesa tė saja u injoruan. Askush mė nuk i frikėsohej asaj.

Miro Simcic, publicist slloven, i cili pritet qė ta botoj sė shpejti librin pėr ditėt e fundit tė Titos, e kishte gjetur autopsinė e Titos para dy viteve, mirėpo pėr shkaqe etike nuk donte ta publikonte tėrė pėrmbajtjen e saj. Simcic, mendon se, sipas autopsisė Titoja ka qenė i mjekuar gabimisht: “Ndoshta Titoja ka mundur tė jetoj edhe disa vjet. Kardiokirurgu i famshėm amerikan, Michael de Bakey, propozoi qė problemi i arterieve tė mbyllura tė Titos tė zgjidhet me by-pass, ndėrsa mjekėt e bėnė kėtė. Mirėpo, Titos ka qenė dashur qė t’i amputohet e tėrė kėmba, ndėrsa mjekėt kanė bėrė zgjidhje me kompromis. Nė tė vėrtetė, Tito, kishte kėrkuar qė t’i mbetet bar njė pjesė e kėmbės...ndėrsa nė prill tė vitit 1980 u bė e qartė se mė asgjė nuk do t’i ndihmoj atij.”

 Skleroza

“Mjekėt kanė bėrė ēdo gjė tė mundshme pėr t’ia zgjatur jetėn Titos. Mirėpo, skleroza ia kishte kapluar tė gjitha kapilarėt e gjakut nė trup, duke i pėrfshirė edhe ato nė tru, kėshtu qė organizmi i tij vdiste”, konstaton dr. Renata Dobi – Babic, kryetarja shumėvjeēare e Klinikės pėr Mjekėsi Ligjore pranė Fakukltetit tė Mjekėsisė nė Rijekė. Pikėrisht ajo, e pėrktheu dhe e analizoi pėr “Globusin” raportin e obdukcionit tė Josip Broz Titos. Dr. Renata Dobi – Babic, thekson se, pėr shkak tė dėmtimeve serioze nė tru, Titoja nė ditėt e fundit tė jetės nuk ka mundur tė ndiej dhimbjet, kėshtu qė para vdekjes ai nuk ka marrė asnjė bar kundėr dhimbjes, gjė qė vėrtetohet edhe me raportin obduktiv. Me kėtė, mund tė pėrjashtohet teoria qė thotė se ai kishte vdekur nė mundime.

Dėshmitar i vdekjes sė Titos, pėr ēdo ditė, bashkė me mjekėt dhe motrat medicinale ka qenė edhe batleri i tij personal, Joze Oseli. Njeriu qė sot ėshtė shef i kuzhinės nė hotelin “Lev” nė Ljubljanė, pėr ēdo ditė me Mercedes tė zi sillej nė hyrjen e mbrapme tė Qendrės Klinike tė Ljubljanės. Mė vonė, spekulohej se nė atė automobil ka qenė edhe Jovanka Broz, mirėpo ajo nuk mundte ta vizitonte Titon. Joze Oseli vinte nė Klinikė me ushqim pėr Titon, tė cilin e pėrgatiste nė kuzhinėn e kėshtjellės Brdo afėr Kranjit. Prej tė njejtės kuzhinė ushqehej edhe konziliumi mjekėsor i Titos. Joze dhe gruaja e tij, Metka, e cila ka ndihmuar nė kuzhinė, kanė qenė me Titon deri nė vdekjen e tij dhe nė udhėtimin e tij tė fundit nė Beograd.

 Roosvelt dhe Tito

Joze Oseli ka dėshmuar edhe pėr bisedimet e Titos me mjekun dr. Michael de Bakey dhe ekipin e kirurgėve tė cilėt ia propozuan amputimin e kėmbės.

“Titoja nuk mund tė pajtohej me kėtė assesi. Me dėshirėn e tij erdhi deri te kompromisi, pėr kėtė, sė pari iu transplatuan kapilarėt e gjakut. De Bakey ishte kėnaqur me operacionin, mirėpo Titoja ishte i shtyer nė moshė. Titoja mendoi tre ditė dhe nė fund pranoi qė t’i bėhej amputimi.”

Pėr pranimin e amputimit Titos iu desh t’i flet edhe shefi i kabinetit tė tij Berislav Bedurina. Pėr kėtė ka dėshmuar nipi i Titos, Joska Broz, i cili kujtonte: “Njėherė Badurina i tha: Miku im i vjetėr, edhe Roosvelti ka jetuar pa kėmbė pėr 20 vjet. Titoja u inatos pėr kėto fjalė tė tija dhe iu pėrgjigj: Unė nė kėtė botė kam ardhur me dy kėmbė dhe kėshtu do tė shkoj nga kjo botė! Kategorikisht u pėrgjigj: Nuk e jap kėmbėn!”

Pas amputimit Titoja filloi tė hajė normalisht. Atė e ushqente gruaja e Jozes, Metka, nė shtrat tė spitalit. Por, ditėn kur Titoja u desh qė tė lėshon spitalin, filluan problemet me veshkė. Tito ra nė komė...

 Zėrat

Joze Oseli ka qenė njeriu i fundit qė ka dėgjuar zėrin e Titos: “Gjithēka ka qenė e paqartė. Nė dhomė ishte njė mjek dhe njė motėr medicinale. E panė qė Titoja deshi tė thotė diēka, ai i foli nja 5-6 fjalė, ndoshta 7, mirėpo tė pakuptimta. Pas disa orėve Titoja vdiq. Pėr herė tė fundit e kam parė tė vdekur kur e dėrguan nė patologji, nė korridor tė spitalit diku rreth orės 8 nė mbrėmje. Marrėdhėniet mes nesh kanė qenė korrekte, kemi pasur respekt tė ndėrsjellė, presidenti ka respektuar personelin e tij”, dėshmon sot Oseli. “Kur kemi filluar tė punojmė kemi pasur liri tė plotė, askush nuk na pengonte, as ne nuk i pengonim askujt. Unė dhe gruaja ime kemi ardhur nė rezidencė tė rinj, unė i kam pasur 23 e ajo 20 vjet, e kemi bėrė punėn tonė profesionlisht pa asnjė gabim”, tregon Oseli,  i cili nuk dėshiron tė flet pėr ndodhitė nė mes tė Jovankės dhe masereve tė Titos...

E pikėrisht kėto grindje, ndėrmjet gruas xheloze dhe mbikėqyreseve tė reja, mė sė shumti ia lėndonin zemrėn e Titos, mendon dr. Aleksandar Matunovic. “Si mund tė jem i koncentruar doktor dhe ta kryej detyrėn qė pritet nga unė me sukses, kur Jovanka deshi qė t’i qėrroj hesapet fizikisht me Darijanėn, e unė u desh tė hyj nė mes, pėr ta shpėtuar vajzėn”, iu ankua njėherė Tito, dr. Matunovicit.  “E kontrollova Titon dhe e pashė se zemra i rrahte shpejtė, ndėrsa tensioni i ishte rritur. I dhashė tableta pėr qetėsim dhe i propozova pushim”, kujton dr. Matunovic.

Matunovic konstaton se operimet nė kėmbėn e Titos nuk kanė qenė tė patjetėrsueshme: “Kanė mundur qė tė presin, Tito kishte mundur tė jetonte ende.”

 Gjyshi vital

Ndėrsa, nipi i Titos i cili sot jeton nė Beograd ka mendim krejt tė kundėrt me dr. Matunovicin. Ai mendon se gjyshi i tij e kishte tepruar me zgjatjen e vendimit pėr amputimin e kėmbės, ndėrsa qysh nė vitin 2000 kishte deklaruar: “Tito deri sa nuk ka shkuar nė spital ka qenė i shėndoshė, nė formė tė mirė dhe mentalisht gjithashtu i kthjellėt. Nikola Ljubicic tha se Titoja nė pleqėri ka qenė senil, gjė qė mė ka nervozuar shumė. Po edhe Ljubicici ka qenė bashkė me mua dhe disa funkcionerė tjerė nė Ristovac tė Tarit (nė vitin 1979), kur Titoja prej terase na tregonte se ku gjendej shtėpia qė ishte fshehur gjatė luftės dhe u kishte ikur pėr pak ēetnikėve. I kujtoheshin tė gjitha...pėr kėtė mendoj se gjyshi im ėshtė dashur qė tė jetoj ende. Kur Titos ia propozuan amputimin e kėmbės, te ai paraqitej inati dhe me zė tė lartė iu thoshte se nuk do ta jep kėmbėn. Mė vonė vetėm e humbte kohėn e vlefshme. A e dini ēka bėnte? Kur mjekėt hynin nė dhomė pėr t’i bėrė kontrollat para operimit, ai bėhėj kinse po flinte! Po t’ia kishin amputuar menjėherė kėmbėn, e gjitha ndoshta do tė ishte ndryshe...”

Mirėpo, vdekjes nuk mundi t’iu shmang. Pas Titos kanė mbetur shumė llogari tė hapura dhe tė paqartėsuara. Pėrkundėr disa spekulimeve, kreu i ri i Partisė pas vdekjes sė Brozit, nuk e harroi Jovankėn. Mirko Milutinovic, shefi shumėvjeēar i protokollit tė Titos, njėherė deklaroi se kah fundi i vitit 1980 janė mbledhur deklarata nė lidhje me sjelljet e Jovankės, nga njerėzit e afėrt me Titon. Mbi bazėn e kėtyre dėshmive ėshtė dashur qė tė formohet njė dosje pėr sjelljet e saja dhe duhej sjellur vendimi pėr fatin e saj. Kjo u bė 5 vite pas vdekjes sė Titos, kur Jovanka u pėrjashtua nga rruga e Uzices.

 I pasionuar pėr dukjen

Argėtimi i Titos ka qenė njėra ndėr pasqyrat e vėrteta tė jetės sė tij dhe mbajtjes: spektakular, i shkėlqyeshėm, i  pėrpiktė dhe i dizajnuar maksimalisht. Pa pikė rastėsie: Titoja deri nė vdekje ka qenė i pasionuar pėr dukjen e tij fizike: mbahej vertikalisht, provonte qė tė ecte shpejtė, mbante shpesh dorėza pėr t’i fshehur njollat nė duar. Flokėt i ngjyroste ēdo 15 ditė, bėnte minival dhe vėnte sasi tė mėdha llaku, frizeri edhe nė spital e krehte ēdo ditė, e Titoja e shpėrblente atė me bakshish. “Tito nuk i frikėsohej vdekjes, ngase as qė mendonte pėr te. Tito, thjeshtė, nuk besonte se do tė vdes. Deri nė fund tė jetės ai nuk e pranonte faktin se ishte krijesė biologjike. Konsiderohej i pavdekshėm”, tha nė fund dr. Matunovici.

Pėrgatiti: Dren Shporta

 Sekreti i vitalitetit tė Titos

Terapia e Titos, viti 1978

05:30 – Bisedė e shkurtė me mjekun pėr problemet shėndetėsore;

05:45 – Marrja e barnave tė pėrshkruara;

06:00 – Marrja e urinės;

07:15 – Masazha;

07:20 – Mjeku kontrollonte nivelin e sheqerit nė urinė;

07:45 – Titoja merr nėn lėkurė injekcionin e insulinės;

14:00 – Dreka dhe shėtitja ose pushimi;

15:30 – Marrja e barnave pas dreke;

15:35 – Shėtitija nė pėrcjellje tė agjutantit ose batlerit, ose noti nė pishinė;

19:00 – Masazha e mbrėmjes, hidroterapia ose elektroterapia;

19:45 – Darka;

20:35 – Shikimi i filmit nė shoqėri tė mjekut dhe maseres;

+ - Njėherė nė muaj bėhej edhe EKG-ja.

Rruga deri nė vdekje

Prej 3 janarit deri nė 4 maj

3 Janar: Pas vendimit tė konziliumit mjekėsor, Titoja u dėrgua nė Qendrėn Klinike Spitalore tė Ljubljanės pėr kontrollin e detajuar tė enėve tė gjakut.

6 Janar:  Tito lėshon spitalin. Mjekėt kėrkojnė vazhdimin e kėrkimeve intenzive dhe terapinė.

7 Janar: Konziliumi mjekėsor nė Brdo afėr Kranjit kėrkon kėshilla nga kardiokirurgu amerikan dr. Michael de Bakey dhe eksperti rus dr. Marat Knjazajev.

13 Janar: Tito u hospitalizua pėrsėri.

14 Janar: Operohen venat nė kėmbėn e majtė.

21 Janar: Amputohet pjesa nėn gju e kėmbės sė majtė tė Titos.

26 Janar: Gjendja e Titos ėshtė stabile, prej intenzives kalon nė pjesėn koronare tė spitalit.

21 Prill: Gjendja po shkon kah e keqja: dėmtim i rėndė i mėlqisė, kallja e mushkėrive, temperatura e lartė, pulsi i dobėsuar, veshkėt jofunksionale.

22 Prill: Titoja nė komė tė thellė.

28 Prill: Mjekėt mundohen qė ta mbajnė Titon nė jetė, mirėpo tė gjithė e kanė tė qartė se nuk ka shpėtim pėr te.

4 Maj: Josip Broz Tito vdes nė orėn 15:05.