Idriz Ajeti dhe Androklli Kostallari, Tirane 1972

MAHIR DOMI nė raportin e tij politikogjuhsor mbajt nė kėt kongres pėrpiqet me e zhvleftsue etimologjinė si tė mos kishte kurrfar randsije pėr gjuhėn. Tue e quejt arkaike  ndaj edhe tė panevojshme.

Kumtesa e art e gjuhtarit tė madh EQREM ĒABEJ mbajtun nė kėt kongres, asht pasqyra ma e lakmueshme e kulturės gjuhsore dhe e sedrės sė nji personaliteti tė madh qė edhe nė ato kushte aq imponuese tė diktaturės ma t’egėr, me nji menēuni thellsisht t’admirueshme, dijti me gjet rrugdaljen ma t’arsyeshme, tue nxjerr nė pah tė vėrtetat ma tė padiskutueshme gjuhsore, pa pranue me mohue kurrsesi vlerat gjuhsore qė nė rrethanaat politike tė 1972 e detyruen me i kalue nė heshtje deri edhe kongresin e Manastirit e idhullin e tij, At Gjergj Fishtėn.

Ai nuk pranoi me lejue tė cenohen pėrmasat e figurės sė tij me asnji fjalė qė do tė mund ta politizonte edhe nė mėnyrėn ma tė pandishme kumtesėn e tij. Tue e tregue veten gjuhtar i paanshėm. Nė kumtesėn e tij lexojm: ”Gjurmėt e pėrbashkta tė shkrimit e tė literaturės zakonisht ndėrtohen nė nji bazė dialektore tė caktuar Nė te ndikon ku epėrsia kulturore e sociale e nji krahine tė vendit, ku pozita qėndrore e nji dialektit, ku egzistenca e traditės letrare tė formuar qė nėpėrmes tė nji shkrimtari, apo tė disa shkrimtarve, arrin nė nji formė tė pėrpunuar tė gjuhės dhe arrin kėshtu tė bėhet model pėr tė tjerėt, sikundėr ndodhi pėr shembull n’Itali. Por, shpesh vihet re ndėrkaq se kanė ēuar peshė si faktorė vendimtarė prestixhi i nji epėrsije politike e tė tjera arsye jashtgjusore.Gjuha e larguar nga masat popullore rrezikon tė bėhet nji gjuhė letre, gjuhė artificiale. Pėr disa arsye sociallinguistike, pėr tė cilat nuk asht vendi tė shtjellohen kėtu, edhe kalimi  nga dialektet teritoriale nė gjuhėn e shkrimit duhet tė jetė i ngadalt e i harmonishėm. Edhe kur tė kenė gjetur zgjidhje shumica e ēėshtjeve tė kėsaj fushe, puna e drejtshkrimit ndėrkaq nuk ka mbaruar. Nuk jemi nė mbarim, por jemi nė mes tė rrugės. Randėsi e dorės sė parė asht ma nė fund puna e pėrdorimit tė visarit tė fjalėve. Aty shtrohet detyra dyfishe e pasurimit dhe e pastrimit. Pasurim me leksemat e gjuhės popullore pastrim nga elementat e huaj qė po vėrshojnė nė gjuhė prej tė gjitha anėve.”

Vlerėn e vertetė tė nji shkrimi e japin vetėm ata qė din me u kredh nė thellsin e asaj vlere e me eksplorue si meriton. Kėt vlerė e ka kumtesa e gjuhtarit Eqrem Ēabej e mbajtun nė Kongresin e Drejtshkrimit tė 1972. Kjo kumtesė asht sfida kundra antivlerave tė paraqituna n’ate kongres. Pėr sa i pėrket bazės sė nji gjuhe letrare a ka shembull ma domethanės se shembulli i marrun prej kėtij gjuhtari nga dialektiė i Toskanės sė Italis, nė dialektin e sė cilės shkruen poetėt e shkrimtarėt ma tė mėdhej tė vendit. Si ai tė gjithė e dijnė edhe ata qė nuk duen me e thanė cilėt e pėrbajnė Korabin e letėrsis shqiptare.

IDRIZ AJETI thotė n’Kosovė teza mbi themelimin e gjuhės letrare tė gegnishtes nuk gjet mbėshtetje, as nuk u kuptue nga shkrimtarėt tanė. Teza e pangegnishtes i binte ndesh prirjes sė pėrgjithshme konverguese tė varianteve letrare tė shqipes si ē’asht pjesorja e adjektivueme me fjalėt” i lani e i pa lani, i shkrueni e i punueni.” Duke arritė nė pėrfundimin fatalist se sikur flamurin e kemi me shkaben me dy krena, kėshtu edhe gjuhen e kombit ta kemi me dy dialekte”.

Si mundet me tingėllue e besueshme kjo gja kur nė vitet 50 tė shekullit tė kaluem, tė gjithė shkrimtarėt kosovarė shkruenin Gegnisht?!

Si asht e mundun tė mos kuptohet nji tezė e cila qėndron nė themelin e kulturės sė nji shkrimtari, apo gjuhtari?! Variantet po tė jenė konverguese s’kanė si me qenė ma variante, mbasi konverguese asht vetėm ujdisja. Zotni  Ajeti e din se varianti rrjedh nga  folja variare, pastaj nji gjuhtarit tė shqipes do t’i shkonte ma pėrshtati nė vend tė konvergojnė tė pėrputhen, ose ujdisen. Zotni Ajeti pėr me e paraqit sa ma tė domosdoshme nevojen dhe epėrsinė e gjuhės sonė tė sotme letrare, merr shembujt si thotė ai tė pjesoreve tė adjektivuara lani, i pa lani e tjera kėso dore. A nuk e din z. Ajeti se kėto zhumile gjuhsore nuk i pėrkasin Gegnishtes, e nėse po, nga cila vepėr letrare e shkrueme Gegnisht i ka shkėput kėta shembuj?!

Gegnishtja nuk asht as shkodranishtja as e foluna e ndonji vendit tė veēant, por asht  e Anzave tė  Parnasit, Mrizit tė Zanave, e tė gjitha veprave tė shkrueme nė Gegnisht pėrveē Lahutės sė Malcis, qė nė nderim tė personazheve tė saj, u shkrue nė gjuhėn e tė folunit tė herojve t’asaj kryevepre qė me tė drejt quhet Epope Kombtare. E kėte e kundėrshtojnė vetėm ata qė  nuk duen me e pa kombin tonė  frymzues tė nji  EPOPEJE aq tė lavdishme si nga arti e nga pėrmbajtja.

E Gegnishtja e kohve tona asht e trashigimtarve tė denj tė paraardhsave tė madhėshtis letrare si Martin Camaj, Ernest Koliqi, Arshi Pipa e tė tjerve, qė shkruejnė nė kėt gjuhė kristalore. Asht krejtsisht e pakuptueshme pse z. Ajeti e quen fatalizėm pasjen e dy dialekteve si dy krenat e shqipes sė flamurit tonė.

Kur u dashka me e pas gjuhėn me bazė tė nji dialekti, ēka i mungon Gegnishtes me qenė baza e shqipes standarte?!

Si mund tė nxirren jasht ligjit pa kurrfar akuze konkrete?!

Si mund tė konsiderohet akuza shembujt broēkullor si “ mbiemnat e adjektivuem tė z. Ajeti?!

E megjithkėt z. Ajeti vazhdon me shembujt e cilsis sė maparshme:” jam shkue, jam ardh po vika, po shkojka ardhka, shkueka,bleka”. Nė cilin fshat tė Kosoves janė gjet kėta shembuj?!

A kaq e urren Gegnishten sa pėrpiqet me gjet edhe ksi halash nė pėrpeq?!

Por edhe sikur tė ishte kėshtu, nuk ka pėrse tė konsiderohet mėkat gjuhsor nėse Sono venuto, sono andato.

 Idriz ajeti s’e duron paskajoren. E urren!

E pyes z.Ajeti, me ēka  zavendson standarti po vika, po shkoka?!

Nėse nuk zavendsohet, pėrse tė mos egzistojnė?! 

Mbasandej, z. Ajeti e quen gabim njanėn prej kohve tė sė ardhmės sė foljeve sė Gegnishtes : Un kam me pas e ēfar damit i ban gjuhės kjo kohė mėnyr e formimit tė kohės sė ardhme, kur dihet se sa ma tė shumta ti ket mėnyrat e formimit tė kohve nji gjuhė, aq ma e pasun asht.

Por Ajeti e quen tė damshme ngase formohet me paskajore tė cilėn ai si gjuhtar nuk po mund e durueka. Sipas Ajetit edhe anglishtes iu dashka heq njanėn mėnyre kur ka dy tė tilla pėr formimin e sė njajtės koh folje.. Pėr me heq, zoti Ajeti, asht krejt e thjesht, por ku je me vu ēka duhet.

Gegnishtja, si e dijmė, ka dy pėrcjedhore, “Ēka je kah ban, jam tue punue”. Po tė ishte se njana duhet heq, atehere pėr shembull edhe italishtja u dahska me i heq, “ Sta cominciando, sta per cominciare”. Kjo tregon se popujt tjerė duhet me i quejt fatbardhė qė gjuhtarėt e tyne nuk i kanė lexue e ngja gjuhtarėve tanė.

 E pa zane

Gjuhtari REMZI MESIMI ankohet se shkronjėn Ė  e kanė quejt gjysėm zanore, zanore e turbullt, zanore e paqėndrueshme, E pa zane. E pra, thotė ai, unė mendoj se pikėrisht ky tingull ban qė tė folmet jugore, pėrkatsisht gjuha e sotme e njėsuar, tė cilsohet si gjuhė melodike e kumbuese. Kjo a nuk do tė thotė pėrpjekje me na mbush mendjen qė lejleku kėndon si bilbili?! Ky zotni duhet ta dijė se nė qoftė melodike asht domosdo kumbuese. Sipas tij, gjuhėt qė u mungon kjo shkronjė nuk kanė si me qenė as melodike, as kumbuese.

Gegnishtja kėt germ e ka quejt  E pa zane. Duke ba tė njajtin gabim me frangjishten qė e quen  E memece. Kurse nė standart shkronja Ė  asht zanorja kryesore si nė tė shkrueme, si nė tė shqiptueme. Gegnishtja kėsaj germe i ka dhan vetėm rolin e domosdoshėm nė gjuhėn shqipe. Edhe kaq asht tepėr, mbasi n’alfabetet tjera nuk e kanė pėrfshi fare.  Nė standart deri ndajfolja shum e pėremni un shkruhen me Ė!

Kėshtu, ndajfolja shum e fjala shum munden me u dallue vetėm nga shqiptimi.

Dhe un zjarri e un pėremen. Fjala un zjarri asht heq si fjal dialektore e asht zavendsue me fjalėn ur, tue krijue kėshtu nji homonim tė panevojshėm me ura e zjarrit me ura e lumit. Po si homonimi tjetėr po kaq i panevojshėm, vera stin e vera qė pihet. 

JORGJI GJINARI  thotė si Kostollari, “dialektet vijnė si mbeturina tė atalave tė ma parshme tė  zhvillimit tė gjuhės”.  Dialektet janė ashtu si i pėrcakton gjuhtari i nderuem Eqrem Ēabej, “Prroje qė furnizojnė lumin gjuhė.” Dialektet jo vetėm nuk janė mbeturina, por jeta dėshmon se bashkjetojnė me gjuhėt e sa gjuhėt. E  shum shkrimtarė tė mėdhej shkruejnė edhe nė dialektet e tyne. Ndėr ata qė po mė kujtohet asht edhe komediografi i famshėm Eduardo De Filipo.

 Asnji dialekti nė botė nuk i asht privue e drejta si Gegnishtes

SHABAN DEMIRAJ e qorton Fishtėn  nga se nuk shkroi n’elbasanishte mbas  Komisis Letrare. Lind pyetja: Kur dihet se Shkodra asht kryeqyteti i humorit, si do tė mund t’i shmangej Fishta ksaj tradite kaq tė shkėlqyeshme pėr me shkrue Anzat e Parnasit e Gomarin e Babatasit?!

Asnji dialekti nė botė nuk i asht privue e drejta si Gegnishtes. Rrall e tek mundesh me pa nė shtyp shkrime gegnisht e botuesi i atij shkrim han qortime tė randa. Natyrisht, pėr kėt denim kapital tė Gegnishtes nga Kongresi i 1972, pas komunizmi fajson shum ma shum gegėt, sepse kaluen 17 vjet qė nuk u apelue e drejta e saj, pėrkundrazi, shumica e shkrimtarve dhe e gjuhtarve geg kėrkojn pėrshpejtimin e varrimit tė gegnishtes, pa dasht me dit se varri i gegnishtes bahet edhe varri i Gjuhės Shqipe.

Ma tutje Gjinari thotė nė sistemin morfologjik nuk ka hy trajta e paskajores. “Nė vend tė nuk ka hy, do tė duhej me thanė: nuk e kemi shti, e tė spjegoheshin sa ma bindshėm shkaqet e mospranimit tė paskajores nė shqipen standarte. Trajta e paskajores nė gjuhėt ma kryesore tė botės, asht themeli qė mban ndėrtesėn e gjuhės. Ngase, vlera e saj asht vet paskajore, si infiniti.

 Tosknishtja asht Standarti, e Standarti asht Tosknishtja

Ma tutje nė kėt kumtes lexojmė:” Gjuhtarėt e panė me vend t’i kundėrvihen dyzanorshit verior “ue” me “ua”. Lind pyetja: Ēka pat ma pozitive dyzanorshi “ua”  se “ue”?! E kur iu desht tosknishtes prapashtesa ueshem, pse u pranue ky dyzanorsh?!

Dy variantet dialektore letrare, thot J.Gjinari, tashma janė kalu. Kjo e pavėretet nuk ka si me bind askend se tosknishtja asht standarti, e standarti asht tosknishtja. Nė gjuhėt e ashtuquejtuna standarte vėrejmė vetėm katėr grimca tė marruna nga gegnishtja, parashtesen “ster”, prapashtesat “ueshm” e “ues” (i mrekullueshėm e mėsues), dhe prindėt nė vend prindėrit. I ftuemi nga ky kongres, arbreshi Josif  Ferrari, me kumtesen e tij u tėrheq vrejtje gjuhtarve tanė: ”Nga entuziazmi i njėsimit tė gjuhės tė mos mbyten dialektet tona tė mėdha, sepse ky do tė ishte nji rrezik i fort tė varfrohet gjuha duke u shkėputur nga tė folurit e popullit e do tė shihej nji flet e historis ton gjuhsore. Pėr kėt arsye dhe pėr tė kuptuar mė mir shkrimtarėt e vjetėr”

Pėr mėnyren paskajore dhe pėrcjedhore, pse nuk ruhen tė dy format?

(Fundi i pjesės sė dytė. Vazhdon nė numrin e ardhshėm)